Yılın En Erken Gün Batımı Kış Gündönümünde Değil: Kapadokya'da Aralığın İlk Haftası

"En kısa gün" ile "akşamın en erken karardığı gün" aynı tarih sanılır. Değildir.

Kapadokya'da 2027 için hesap şunu veriyor: gün batımı aralığın ilk haftasında dibe oturuyor, kış gündönümü ise 22 Aralık.

Burada dikkatli olmak gerekiyor. Dakikaya yuvarlandığında 3-11 Aralık arasındaki dokuz günün hepsi 17:19 görünür. Saniye düzeyinde bakıldığında en düşük değer 7 Aralık'ta, 17:19:08; ama 3 Aralık ile 11 Aralık arasındaki tüm fark 18 saniyedir. Yani "en erken batış şu gündür" demek, ölçüm hassasiyetinin altında bir ayrım yapmak olur. Doğru ifade şudur: batış aralığın ilk haftasında pratikte sabitlenir.

Sabah tarafında da benzer bir kayma var: en geç gün doğumu ocak başında, gündönümünden sonra.

Aralık çevresinde ne oluyor

Son iki sütun aynı hesabın iki farklı okunuşudur. Dakikaya yuvarlanmış sütun dokuz gün boyunca 17:19'da sabit görünür; saniyeli sütun bu dokuz günün kendi içinde 18 saniyelik bir çukur çizdiğini gösterir. Gündönümüne geldiğimizde akşam zaten yaklaşık dört dakika uzamış oluyor.

Doğuş sütunu ise gündönümünden sonra da gecikmeye devam ediyor: 2027 içinde en geç doğuş 5 Ocak'ta, 07:58:51. Yani aralık ortasında akşamlar uzarken sabahlar hâlâ kısalıyor.

Neden

Gün uzunluğu ile güneşin saat kaçta doğup battığı iki ayrı şeydir.

Gün uzunluğu gündönümünde en kısadır; bu tanım gereği böyledir. Ama gün doğumu ve batımının saati, bir de güneş öğlesinin kendisinin kayması tarafından belirlenir. Güneşin en yüksek noktaya ulaştığı an yıl boyunca sabit değildir: aralık boyunca her gün yaklaşık yarım dakika ileri kayar.

İki etki üst üste biner. Aralık başında öğlenin ileri kayması, günün kısalmasından daha hızlıdır; sonuç olarak akşam uzamaya başlar ama sabah gecikmeye devam eder. Gündönümünde gün en kısadır, ama batış çoktan dipten dönmüştür.

Bu kaymanın astronomideki adı zaman denklemidir ve Dünya'nın yörüngesinin tam çember olmamasından kaynaklanır.

Planlamaya etkisi

Aralık başı ile gündönümü arasında akşam yaklaşık dört dakika fark eder. Akşam programı kuruyorsanız pratik bir sonucu yok. Asıl bilgi şu: kasım sonundan gündönümüne kadar batış üç dört dakikalık bir bant içinde geziniyor. "En erken batış gününü yakalayalım" diye tarih seçmenin karşılığı yok; o ayrım saniyelerle ölçülüyor.

Sabah tarafı farklı. Gün doğumu 29 Kasım'da 07:37, 5 Ocak'ta 07:59 — yirmi iki dakika. Gün doğumu çekimi düşünüyorsanız aralık boyunca her hafta biraz daha geç kalkabilirsiniz.

Saatlerin ay ay tam çizelgesi için gün doğumu mu gün batımı mı karşılaştırmamıza, kış aylarının genel değerlendirmesi için kışın Kapadokya'da evlilik teklifi yazımıza bakabilirsiniz.

Yaz tarafında da var mı?

Evet, simetriği haziranda yaşanır: en geç gün batımı ile en erken gün doğumu, yaz gündönümüyle tam olarak aynı güne düşmez. Ama yazın kayma daha küçüktür ve pratik bir sonuç doğurmaz; haziran boyunca batış zaten 20:05 ile 20:08 arasında gezinir.

Bu yazının söylemedikleri

Hava durumunu. Akşamın erken kararması ile o akşam havanın açık olması ayrı şeylerdir.

Karanlığın ne zaman geleceğini. Gün batımı, gökyüzünün tamamen karardığı an değildir; arada bir buçuk saatten fazla vardır.

Araziyi. Değerler açık ve düz ufuk varsayar. Batısı kapalı bir noktada güneş tablodaki saatten önce gözden kaybolur.

Her yıl birebir aynı tarihleri. Artık yıl düzeni nedeniyle bu bant yıldan yıla bir iki gün oynar. Desen aynı kalır: dip, gündönümünden önce ve düzdür.

Sıkça Sorulan Sorular

En kısa gün hangisi o zaman? Kış gündönümü — 2027'de 22 Aralık. Gün uzunluğu o gün en kısadır; bu, batışın da o gün en erken olduğu anlamına gelmez.

Peki en erken batış tam olarak hangi gün? Bu hesapta en düşük değer 7 Aralık'ta çıkıyor (17:19:08), ama 3 ile 11 Aralık arasındaki dokuz günün tamamı 17:19'da görünüyor ve aralarındaki fark 18 saniye. Böyle bir farkı tek bir güne bağlamak yanıltıcı olur; pratikte "aralığın ilk haftası" demek doğrudur.

Bu Kapadokya'ya mı özgü? Hayır, enlemle birlikte tarihleri biraz kayan evrensel bir etkidir. Kapadokya için hesaplanmış tarihler yukarıdadır.

Saatler neden geri alınmıyor? Türkiye 2016'dan beri yaz saatinde kalıyor: 2016/9154 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı, uygulamanın her yıl yıl boyu sürdürülmesine hükmetti (Resmî Gazete, 8 Eylül 2016, sayı 29825). Bu yüzden kış sabahları geç açılıyor.